تکنواز

( این پست به صورت آزمایشی نگارش شده است ، به زودی ویرایش و تصحیح آن انجام

می شود)

دغدغه ای که همیشه گریبان گیر هنرجویان تازه کار و گاهآ پیشرفته موسیقی سنتی در

زمینه ساز است ..مسئله کوک است ..

معمولآ تازه کار ها با مترونوم هایی که دارای تیونر هستنند و سعی میکنند که ساز را

 کوک کنند  مثلآ از سیستم انتقال استفاده کرده برای دو سل دو A E AA کوک میکنند ،

اما وقتی سر کلاس استاد سازشان را کوک می کند ، می بینند که ساز خیلی خوش

 صداست اما تیونری هم در کار نبود .. وقتی هم با تیونر چک می کنند می بینند که نه 

 اصلآ با آنچه آنها بلدند همخوانی ندارد .. مثلآ سل دیزی است که 5 درجه زیر است و

 چراغ تیونر هم قرمز است .. اما ساز خوش صداست .. بعدآ که مجددآ کوک خالی شد

.. سعی میکنند با تیونر کوکی مثل آن کوکی که استاد کرده بود ایجاد کند اما آخر نمی

 شود اینجاست که یه عده نا امید می شوند و خیال میکنند اینکاره نمی شوند و فقط

 سعی می کنند ساز زدن یاد بگیرند اما هرجا بحث کوک بشود ..حرفی برای گفتن ندارند

 .. ببینین دوستان کوک کردن ساز نیازمند آموزش است که ابعاد گسترده ای دارد ..

هیچ کس از روزی که متولد شده گوش قوی نداشته ( به جز خواص )اما هر کس که

 خواسته  توانسته .. من در این پست سعی کردم چکیده ای از تمام موارد را بنویسم تا

ذهنیتی جدید به شما ارائه کنم ، بلکه راحت تر بتوانید سازتان را کوک کنید . .

ببینین دوستان .. بیایم یه جور دیگه مسئله رو بررسی کنیم ..

همانطور که میدانیم صوت حاصل به ارتعاش درامدن جسمی  مرتعش است که مثلآ در

 هوا به نوسان درآید .. و دارای مشخصه های متعددی است ( مبانی های نظری موسیقی

  کاملآ توضیح داده اند)

 زیر و بمی یا ارتفاع .. شدت  .. رنگ یا طنین .. کشش یا دیرند و... که توضیح هر کدام

در حوصله این مطلب نیست . اما وقتی ما با کوک کردن طرف باشیم باید به خاصیت

 ارتفاع اصوات توجه کنیم که همان زیر و بمی است . . مثلآ اگر به یک سیم تار زخمه

 بزنیم .. سیم شروع به حرکت های سریع رفت  و برگشتی می کند .. به هر بار رفت و

 برگشت این سیم  میگوییم 1 هرتز  که با حروف Hzنشان می دهیم .. حالا  اگر مثلآ 

آن سیم در هر ثانیه 440 بار به ارتعاش در بیاید میگوییم فرکانس آن 440 Hz است.

بحث دیگر فواصل در موسیقی است . که من مختصرآ به آن اشاره میکنم

همانطور که میدانیم در موسیقی 7 نت اصلی به نام های " دو ر می فا سل لا سی  "

داریم ، هر کدام از این اسامی در حقیقت مقدار فرکانسی هستند که این نام را به

خودشان گرفته اند در واقع اینها فقط اسم اند آن دریافتی که مغز ما از این اسمها

 دارد فرکانس آنها است مثلآ در موسیقی غرب و در سازی مانند پیانو نت لا "a1"

صدایی معادل 440 هرتز تولید می کند .. و (a) یک اکتاو پایین تر 220 هرتز یا 

(a2) یک اکتاو بالاتر 880 هرتز تولید صدا خواهد داشت.. بقیه نت ها هم هر

کدام فرکانسی ثبت شده و مخصوص خود را دارند که اکتاو های بالاتر یا پایین تر

 آنها به ترتیب مشخص می شود . نکته دیگر اسامی نتها در زبان انگلیسی است

دو  ر   می   فا  سل   لا  سی  به ترتیب می شود B  A  G  F  E  D  C

حال در مورد فواصل مثلآ ما میگوییم فاصله بین نت دو تا  ر 1 پرده است . و این چیزی

است که همه مبتدیان میدانند .. اما دیگر نمیدانند که فاصله نت سی تا دو و فاصله

می تا فا نیم پرده است ( به صورت طبیعی ) در پیانو بین این نت ها کلاویه مشکی وجود

ندارد همینطور در تار و سه تار بین این نتها نیم پرده ای وجود ندارد .. اما نتهای دیگر

بینشان یک پرده فاصله است مثلا سل تا لا .. و میان این دو نت میتوان نتی قرار داد

که با دو نت قبل فاصله نیم پرده ایجاد کند مثل سل دیز که همان لا بمل است ( به نتهایی

که همصدا باشند اما اسمشان متفاوت باشد میگوییم آنهارمونیک)

این اتفاقات در موسیقی ایرانی گسترده تر است .. چون ما فاصله ربع پرده ای هم داریم

مثلآ اگر فاصله دو تا ر را به فواصل ربع پرده ای تقسیم کنیم به ترتیب می شود :

دو _ دو سُری _ دو دیز یا ر بمل _ ر کُرُن _ ر

با توجه به اینها زمانی که میخواهیم راجع به فاصله حرفی بزنیم باید 2 نت داشته باشیم

مثل  دو   و   سل  .. وقتی بخواهیم فاصله این دو نت را بخوانیم باید ابتدا عدد فاصله را

بدست آوریم .. می خوانیم : 1 ر 2 می 3 فا 4 سل 5 لا .. به عدد 5 رسیدیم پس

فاصله ر تا لا یک فاصله پنجم است حالا صفت فاصله را باید بدست آوریم که این

اتفاق نیازمند توضیحات ذیل است

فواصل یا اصطلاحآ "درست " هستند یا " بزرگ " هستند.

1 : فاصله یکم  درست = یعنی مثلا دو تا خودش ( که پایه ما است ) 0 پرده

2 : فاصله دوم بزرگ = فاصله ایست 1 پرده ای مثل دو تا ر

3 : فاصله سوم بزرگ = فاصله ایست 2 پرده ای مثل دو تا می

4 : فاصله چهارم درست = فاصله ایست دارای 2 پرده و 1 نیم پرده مثل دو تا فا

5 : فاصله پنجم درست = فاصله ایست دارای 3 پرده و 1 نیم پرده مثل دو تا سل

6 : فاصله ششم بزرگ = فاصله ایست دارای 4 پرده و 1 نیم پرده مثل دو تا لا

7 : فاصله هفتم بزرگ = فاصله ایست دارای 5 پرده و 1 نیم پرده مثل دو تا سی

8 : فاصله هشتم درست = فاصله ایست دارای 5 پرده و 2 نیم پرده مثل دو تا اکتاو (دو)

حالا حساب می کنیم : ر تا می ( یک پرده ) ، می تا فا ( نیم پرده ) ، فا تا سل ( یک پرده )

سل تا لا ( یک پرده ) .. همانطور که میبینید بین نت ر تا لا مجموعآ سه پرده و یک نیم

پرده متشکل است پس حالا صفت فاصله نیز در آمد : ر تا لا = پنجم درست

( بحث کاسته و افزوده را به خودتان محول میکنم .. در کتاب مبانی نظری موسیقی

 نوشته مصطفی کمال پور تراب کاملا توضیح داده شده )

نکته آخر راجع به فواصل این است که فواصل درست اگر همزمان شنیده شوند

 (مطبوع)اند و اگر فواصل بزرگ به طور همزمان شنیده شوند ( نا مطبوع ) اند

..اما اگر به طور پیوسته شنیده شوند هر دو مجموعه مطبوع اند .

حالا میتوانیم به کوک بپردازیم : ( ساز مورد بررسی سه تار است)

سه تار دارای چهار سیم است که اسامی آنها به ترتیب از پایین به بالا به شرح ذیل است

سیم 1 : سیم سفید ، سیم 2 : سیم زرد ، سیم 3 : سیم مشتاق یا واخوان  ، سیم 4 : سیم بم

(جنس سیم 1 و 3 یکی است)

سیم 1 همیشه دو باید به طور دست باز دو صدا بدهد .. کدام دو ؟

در غرب نت دوی میانی گاهآ ۲۶۲ هرتز یا ۲۵۶ هرتز کوک است و بقیه به نسبت

 فواصلی که دارند کوک میشوند .. پس این فواصل هستند که مهم اند و باید رعایت

 شوند .. در واقع اگر به طور فرضی دو ۱۰ باشد و ر ۱۲ ...بعد ما دو را ۴۰ کنیم 

 ر هم باید ۴۲ کوک کنیم

یعنی نسبت های فواصل باید دقیقآ رعایت شوند فرکانس مهم نیست که تغییر کند.

در ساز سه تار انواع مختلفی میتوان دوی سیم اول را تنظیم کرد، که بستگی به ساز ما دارد

معمولآ ۳ نوع سه تار مرسوم است ۱ : سه تار کاسه کوچک ۲ : سه تار کاسه متوسط

۳ : سه تار کاسه بزرگ ..

 آنچه که در بازار های بهارستان تهران به فروش میرسد همان سه تار های کاسه

 متوسط است .. که بعضآ دارای ایراد های بسیاری هستند .. ما با این فرض که ساز

 ایراد های نسبتآ کمی داشته باشد پیش میرویم ...

پس سه نوع سه تار شد . نوع اول ( کاسه کوچک) : دارای صدای زیر و قدیمی است که

اگر سیم روی ساز سفت باشد صدای آن شفافتر و زیبا تر است .. مقدار سفتی سیم روی ساز را

در ابتدا بدین شکل باید پیدا کرد : تیونر دیجیتال را روشن میکنیم و ضربه ای به سیم اول میزنیم

و عقربه تیونر که به نمایش در آمد سیم را آنقدر شل و سفت میکنیم تا چیزی بین حروف ‌

Bb   تا   # C  را نشان دهد (یعنی نت سی بمل  تا دو دیز )

این حد مربوط به نت دوی ما است چیزی بین این است که باید سیم اول تنظیم شود تا ساز

خوش صدا کوک شود . حال به فرض ما دقیقآ  وقتی عقربه روی C آمد گوشی را رها

میکنیم حالا تیونر را باید خاموش کنیم و بقیه سیم ها را مطابق با صدای  سیم اول کوک

 کنیم . از اینجا به بعد باید استعداد خودتان در زمینه شنوایی درست به کار بیاندازید ..

مثلآ میخواهیم دو سل دو کوک کنیم (  1 : دو 2: سل 3: دو 4 : دو )

خوب پرده ششم بالا دسته ساز سه تار باید روی سیم دوم ما دو صدا دهد ( یعنی فرکانسش

 با سیم اول یکی باشد) در این حالت سل سیم دوم ما کوک است . .

سیم مشتاق نیز دقیقآ مثل سیم اول باید یک فرکانس داشته باشد  ..

سیم چهارم  یک اکتاو بم تر از سیم اول باید صدا بدهد یعنی اگر دوی سیم اول 262

هرتز باشد سیم بم باید 131 هرتز صدا بدهد .. حالا چگونه ؟

صدای سیم بم را به طور تقریبی پیدا کنید حالا نهمین پرده را روی سیم بم بگیرید و مضراب

بزنید ، باید صدای سل بدهد و دقیقا با سیم دوم همصدا باشد در این حالت ساز ما کوک است

حالا حالت دوم برای ساز های کاسه متوسط ( آنچه مرسوم است )

این ساز ها صدایی نه بم نه زیر دارند که امروزه اکثرآ از همین ساز استفاده میکنند ..

( البته در میان این کاسه متوسط ها گاهآ ممکن است سازی پیدا شود که در منطقه بم

خیلی خوب بخواند و بر عکس .. )

سیم اول باید بین نت A تا Bb  تنظیم  شود و مراحل بالا برای آن انجام شود

حالت سوم نیز برای کاسه بزرگ ها بدین صورت است : G# تا A# 

این نوع ساز ها زیاد ممکن است مرسوم نباشد و به راحتی نمیتوان تهیه کرد اما

سازهایی هستند بسیار خوش صدا و در منطقه بم به خصوص با کوکی مثل دو فا دو

عالی می خواند .. در صورتی که بخواهیم دو فا دو کوک کنیم بهتر است سیم سفید

بین A  تا A# کوک باشد .. که سیم فا یا سیم دوم .. خیلی شل نشود..

                                  ******
چند نکته مهم : تمام این موارد احتمالی است و نباید به عنوان یک اصل واحد به حساب آید

اما حد و حدود به صورت تقریبی همین است ..

اصلآ از تیونر برای کوک کردن سیم های 2 و 3 و4 استفاده نکنید

حتی اگر احساس کردید نمیتوانید با تنها سیم 1 آنها را کوک کنید نیز از تیونر استفاده نکنید

همان سیم اول را هم نباید با تیونر کوک کرد اما چون چاره دیگری برای مبتدیان نیست

مجبورم توصیه کنم .

پرده های ساز را متناسب با کوک به دقت تنظیم کنید .. اگر پرده تنظیم نباشد در کوک کردن

به مشکل بر می خورید .. برای تنظیم پرده به استادتان مراجعه کنید .. حد اقل از صحیح بودن

پرده دوم و ششم و نهم اطمینان حاصل کنید ( همان فواصل چهارم درست و پنجم درست )

                                           ******

کوک های مختلف دستگاه ها :

این هم یه قصه دیگه است برای خودش اما خوب حالا که گفتیم اینم باید بگیم

ببینین هر دستگاهی یا آوازی با یک نوع کوک صرفآ اجرا نمیشوند ..

مثلآ ما راست پنجگاه رو با کوک دو فا دو اجرا میکنیم که اصطلاحآ میگوییم راست پنجگاه

فا .. یا اگر کوکمان دو سل دو باشد .. میگوییم راست پنجگاه دو .. یا اگر دو سل ر باشد

میگوییم راست پنج گاه ر کوک ..

این که ما مثلآ بگوییم دو سل دو کوک ماهور است .. این جمله غلطه ..

هیچ کوکی متعلق به دستگاه خاصی نیست .. بلکه ما از امکانات آن کوک برای نواختن

مقام استفاده میکنیم . با همان دو سل دو میتوان تمام ردیف را اجرا کرد ( تمام دستگاه ها

و آواز ها )

آنچه که معمولآ بین کوک ها مورد استفاده قرارمیگیرد بدین قرار است :

دو سل دو   ،  دو سل ر ، دو سل لا ر ، دو فا دو ، دو سل دو فا ، دو سل لا کرن  فا

دو  فا  لا کرن  دو و ...

معمولآ نت  سیم اول با سیم دوم چهارم درست پایین رونده یا پنجم درست پایین رونده فاصله

دارد که همان فواصل درست یا ملایم اند 

در پست های قبلی این وبلاگ تمامی کوک های معرفی شده توسط استاد احمد عبادی را میتوانید

مشاهده کنید ..

استثناء ها و احتمال ها :

دوستان هیچ سازی کامل نیست .. کامل ترین ساز به تعبیر استادم طبیعت است

هر سازی بلا خره در یک قسمتی یک ایرادی دارد .. درست مثل انسان که دارای نقطه

ضعف و قدرت است .. به همین دلیل اساتید یا نوازندگان حرفه ای یکی دو تا ساز ندارند ..

مهد موسیقی ملی ما هم دامنه ای وسیع دارد .. مثلآ یک سه تار در دستگاه چهارگاه و ماهور

خوب میخواند اما وقتی مقام های دیگر مثلآ ابوعطا یا شور یا نوا که با آن اجرا میشود لطافت

صدای قبل را ندارد .. یا مثلآ حتی یک ساز امروز در دستگاه راست پنجگاه خوب میخواند

اما شش ماه دیگه اینگونه نباشد .. در اینجا بحث ما صرفآ کوک نیست بلکه تعدیل است

یعنی ساز در تمام شرایط بالا چهار سیمش کوک دقیق است اما نتیجه ها فرق دارد ...

ممکن است با این قضیه برخورد کرده باشید که چرا دستان های ( همان پرده ها ) ساز

بعضی از اساتید کج اند .. ( خود من فکر میکردم که لابد بی سلیقه اند )

اما بعدآ متوجه شدم که نه بی سلیقه نیستند .. گوششان بسیار دقیق است ..

ببینید فرض میگیریم میخواهیم سه گاه می کرن بزنیم با همان کوک دو سل دو

می کرن ما نت شاهد سه گاهمان است .. نتی است بسیار مهم و خوش صدا بودنش ضروری

اما از طرفی وقتی میخواهیم مخالف سه گاه بزنیم پرده سی بمل به سی کرن تغییر پیدا میکند

و دستان سی کرن بالا دسته روی سیم دوم همان می کرن روی سیم 1 است اما گوش شما

به شما اعلام میکنه که اگر سی کرن کمی بم تر باشد ( خیلی کم البته ) مخالف قشنگتر میشود

ان است که دستان را در منطقه بم کمی به سمت بالای ساز فشار میدهم .. که سی کرنمان کمی بم

شود.

اما همین تغییر ممکن است در افشاری صحیح نباشد بعد ما مجبوریم دستان را به شکل اول در

بیاوریم .. این کار همان تعدیل است ..

یا مثلآ شما با ساز معتبری مثل مثلآ سه تار استاد محمد رضا لطفی سه گاه میزنید میبینید

که چقدر خوش صداست .. بعد با سه تار استاد حسین علیزاده هم سه گاهی مشابه همان قبلی

مینوازید و باز میبینید که این هم خیلی زیباست . اما اگر خود این اساتید با هم بخواهند ساز

بزنند نمیتوانند ... به این دلیل که هر سازی در خودش تعدیل شده است ...

پس باید پرده هایی که تعدیل شده اند را با همدیگر همصدا کنند تا هماهنگ شده و همنوازی کنند

اما دیگر صدای سازشان به زیبایی قبل نخواهد بود ..

نکات آخر :

سعی کنید روی شنوایی خود تمرین کنید .. هر چه بیشتر گوش کنید تا هر چه بهتر ارائه کنید

موسیقی هنر شنیدن است .. باید خوب و به دقت گوش کنید مثل نقاشی که میخواهد رنگی را

با دیگری مخلوط کند یا رنگی را از دیگری تمیز دهد ... به همان مقدار تمرکز نیاز دارید ..

باید بتوانید در موسیقی مثل آشپزی حرفه ای چشم بسته با چشیدن غذا را تشخیص دهید ..

وقتی که مضراب میزنید چشمتان را ببندید و به همان تک مضراب گوش فرا دهید .. مغزتان را

روحتان را به آن صدا بسپارید .. دوباره تکرار کنید .. مقدار زیرو بمی را سعی کنید خودتان

پیدا کنید .. و وقتی سیم دیگری میخواهید کوک کنید و با سیم اول مقایسه کنید .. به دقت به هر

دو گوش کنید .. با صبر و حوصله .. این اتفاقی نیست که با یکی دو روز تمرین به دست آید

این یک فرایند است که باید تکمیل شود. یادتان نرود که شمایید که باید اول از شنیدن سازتان

لذت ببرید .. بعد دیگران !

هو حق